حفظ قدرت عضلات یکی از مهم‌ترین عوامل در سلامت جسمانی، استقلال فردی و کیفیت زندگی است. برای افرادی که به نارسایی پیشرفته کلیه مبتلا هستند و دیالیز انجام می‌دهند، این موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بیماری کلیوی، التهاب، کم‌خونی، کاهش اشتها و کم‌تحرکی می‌توانند در کنار یکدیگر باعث کاهش قدرت عضلانی و افت توان جسمی شوند. به همین دلیل، مراقبت از عضلات در این بیماران فقط به ورزش محدود نمی‌شود و به تغذیه مناسب، کنترل بیماری و انتخاب فعالیت‌های متناسب با شرایط جسمی نیاز دارد.
بسیاری از بیماران دیالیزی تصور می‌کنند خستگی و ضعف بخشی اجتناب‌ناپذیر از زندگی با این بیماری است. بااین‌حال، هرچند برخی مشکلات جسمی ممکن است ادامه پیدا کنند، شناسایی علت ضعف و تنظیم یک برنامه مراقبتی مناسب می‌تواند به حفظ توانایی انجام فعالیت‌های روزمره کمک کند. هدف از این برنامه لزوماً عضله‌سازی مانند ورزشکاران حرفه‌ای نیست؛ بلکه حفظ عضلات، کاهش کم‌تحرکی و افزایش توانایی انجام کارهایی مانند راه رفتن، بالا رفتن از پله‌ها و برخاستن از صندلی است.
چرا بیماران دیالیزی ممکن است دچار ضعف عضلانی شوند؟
ضعف عضلات در بیماران مبتلا به نارسایی کلیه می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد. شناخت این عوامل به انتخاب راهکار مناسب کمک می‌کند؛ زیرا افزایش مصرف غذا یا شروع ورزش به‌تنهایی برای برطرف کردن همه انواع ضعف کافی نیست.
۱. دریافت ناکافی پروتئین و انرژی
بدن برای حفظ و ترمیم عضلات به انرژی و پروتئین کافی نیاز دارد. اگر بیمار به دلیل بی‌اشتهایی، تهوع، محدودیت‌های غذایی یا مشکلات گوارشی کمتر از نیاز خود غذا بخورد، بدن ممکن است برای تأمین انرژی از ذخایر بافتی استفاده کند. ادامه این وضعیت می‌تواند باعث کاهش توده عضلانی و ضعف شود.
در بیماران دیالیزی، تأمین پروتئین کافی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا خود بیماری و برخی روش‌های دیالیز ممکن است بر تعادل پروتئین بدن اثر بگذارند. به همین دلیل، رژیم غذایی باید با توجه به وضعیت تغذیه‌ای و نوع درمان تنظیم شود.
۲. کم‌خونی و خستگی مداوم
کلیه‌ها در تولید هورمونی که به ساخت گلبول‌های قرمز کمک می‌کند نقش دارند. در بیماری مزمن کلیه، کاهش تولید این هورمون و عوامل دیگری مانند کمبود آهن می‌توانند در ایجاد کم‌خونی نقش داشته باشند.
کم‌خونی ممکن است باعث خستگی، کاهش تحمل فعالیت و احساس ضعف شود. در چنین شرایطی، بیمار شاید توان انجام تمرین‌هایی را که قبلاً به‌راحتی انجام می‌داد، نداشته باشد. بررسی علت کم‌خونی و درمان آن باید توسط تیم پزشکی انجام شود؛ مصرف خودسرانه آهن یا مکمل‌ها راهکار مناسبی نیست.
۳. کم‌تحرکی و کاهش فعالیت روزانه
وقتی فرد به دلیل خستگی یا ترس از آسیب، فعالیت خود را کاهش می‌دهد، عضلات کمتر استفاده می‌شوند و به‌تدریج قدرت خود را از دست می‌دهند. این وضعیت می‌تواند یک چرخه ایجاد کند: ضعف باعث کاهش تحرک می‌شود و کاهش تحرک نیز ضعف را تشدید می‌کند.
فعالیت بدنی متناسب با توان بیمار، در صورت تأیید پزشک، می‌تواند به شکستن این چرخه کمک کند. حتی حرکت‌های ساده و کوتاه نیز ممکن است نقطه شروع مناسبی برای افرادی باشند که مدت زیادی کم‌تحرک بوده‌اند.
۴. بیماری‌های همراه و عوارض درمان
بیماری‌های قلبی، دیابت، مشکلات عصبی، اختلالات خواب و بعضی داروها نیز ممکن است بر قدرت عضلات و میزان انرژی اثر بگذارند. علاوه بر این، برخی بیماران حین یا پس از دیالیز دچار افت فشار خون، گرفتگی عضلات یا ضعف می‌شوند.
بنابراین، ضعف شدید یا جدید را نباید صرفاً به کمبود ورزش نسبت داد. اگر توان جسمی بیمار به‌تازگی کاهش یافته یا انجام فعالیت‌های معمول برای او دشوار شده است، لازم است علت با کمک تیم درمانی بررسی شود.
تغذیه مناسب برای حفظ قدرت عضلات در بیماران دیالیزی
تغذیه یکی از پایه‌های اصلی حفظ عضلات است. بااین‌حال، رژیم غذایی بیماران دیالیزی با برنامه‌های عمومی بدنسازی یا کاهش وزن تفاوت دارد. این بیماران باید هم نیازهای انرژی و پروتئین خود را تأمین کنند و هم محدودیت‌های احتمالی مربوط به سدیم، پتاسیم، فسفر و مایعات را در نظر بگیرند.
پروتئین کافی؛ پایه حفظ عضلات
پروتئین از اسیدهای آمینه تشکیل شده است که برای ساخت و ترمیم بافت‌های بدن ضروری هستند. دریافت ناکافی آن می‌تواند به کاهش توده عضلانی و افزایش خطر سوءتغذیه منجر شود.
منابع غذایی پروتئین شامل تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، برخی گوشت‌های کم‌چرب، لبنیات و حبوبات هستند. انتخاب و مقدار مصرف هرکدام باید با توجه به نیاز بیمار و نتایج آزمایش‌ها انجام شود؛ زیرا برخی از این غذاها ممکن است حاوی فسفر، پتاسیم یا سدیم قابل توجهی باشند.
نیاز پروتئینی بیماران همودیالیزی و دیالیز صفاقی نیز ممکن است متفاوت باشد. برای مثال، در دیالیز صفاقی بخشی از پروتئین می‌تواند از طریق مایع دیالیز از دست برود. بنابراین، مقدار مناسب پروتئین باید با کمک پزشک یا متخصص تغذیه کلیوی تعیین شود، نه بر اساس برنامه‌های آماده بدنسازی.
انرژی کافی برای جلوگیری از تحلیل عضلات
دریافت پروتئین به‌تنهایی برای حفظ عضلات کافی نیست. بدن به انرژی نیز نیاز دارد تا بتواند از پروتئین برای ساخت و ترمیم بافت‌ها استفاده کند. اگر انرژی دریافتی بسیار کمتر از نیاز بدن باشد، بخشی از پروتئین ممکن است برای تأمین انرژی مصرف شود.
بیمارانی که دچار کاهش وزن ناخواسته، کم‌اشتهایی یا کاهش حجم عضلات هستند، بهتر است از نظر وضعیت تغذیه‌ای ارزیابی شوند. در صورت نیاز، متخصص تغذیه می‌تواند برنامه‌ای برای تأمین انرژی کافی با توجه به محدودیت‌های کلیوی طراحی کند.
آیا مکمل‌های ورزشی برای بیماران دیالیزی مناسب هستند؟
پودرهای پروتئینی، مکمل‌های عضله‌سازی و فرآورده‌های ورزشی برای همه بیماران دیالیزی مناسب نیستند. بعضی از این محصولات ممکن است حاوی پتاسیم، فسفر، سدیم یا ترکیبات دیگری باشند که باید در رژیم غذایی بیمار کنترل شوند.
همچنین، ضعف عضلانی همیشه به کمبود پروتئین مربوط نیست. کم‌خونی، التهاب، مشکلات هورمونی یا سایر بیماری‌ها نیز ممکن است نقش داشته باشند. در نتیجه، مصرف مکمل بدون شناسایی علت مشکل می‌تواند بی‌فایده یا حتی نامناسب باشد.
اگر بیمار به دلیل کاهش اشتها یا سوءتغذیه به مکمل نیاز داشته باشد، پزشک یا متخصص تغذیه کلیوی می‌تواند محصول مناسب و مقدار مصرف آن را مشخص کند. برای آشنایی بیشتر با اصول تغذیه‌ای مرتبط، مطالعه مطالب آموزشی درباره دیالیز می‌تواند نقطه شروعی برای کسب اطلاعات عمومی باشد.
چه ورزش‌هایی به حفظ قدرت عضلات کمک می‌کنند؟
ورزش منظم و متناسب با شرایط جسمی می‌تواند به حفظ عملکرد عضلات و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره کمک کند. بااین‌حال، برنامه مناسب برای یک بیمار ممکن است برای فرد دیگری ایمن نباشد. پیش از شروع تمرین، به‌ویژه در صورت وجود بیماری قلبی، سرگیجه، افت فشار خون یا ضعف شدید، لازم است با پزشک مشورت شود.
۱. پیاده‌روی آرام
پیاده‌روی یکی از فعالیت‌های ساده‌ای است که در صورت داشتن تعادل و توان کافی می‌توان آن را در خانه یا محیطی امن انجام داد. بهتر است مدت و سرعت حرکت در ابتدا کم باشد و بر اساس تحمل بدن افزایش پیدا کند.
بیمار باید بتواند بدون نفس‌نفس زدن شدید فعالیت کند. در صورت بروز درد قفسه سینه، تنگی نفس غیرمعمول، سرگیجه یا ضعف ناگهانی، تمرین باید متوقف شود و در صورت شدت علائم، کمک پزشکی دریافت شود.
۲. تمرین‌های نشسته
برای بیمارانی که ایستادن طولانی برایشان دشوار است، بعضی حرکت‌های نشسته می‌توانند گزینه ساده‌تری باشند. صاف کردن آرام زانو، حرکت دادن مچ پا و انجام حرکات کنترل‌شده شانه از جمله تمرین‌هایی هستند که ممکن است با توجه به وضعیت فرد در برنامه قرار بگیرند.
حرکت‌ها باید آرام و بدون درد انجام شوند. اگر بیمار مشکلات مفصلی، محدودیت حرکتی یا دسترسی عروقی در بازو دارد، انتخاب تمرین‌ها باید با راهنمایی متخصص انجام شود.
۳. تمرین‌های قدرتی سبک
تمرین مقاومتی متناسب با توان فرد می‌تواند به حفظ قدرت عضلات کمک کند. این تمرین‌ها ممکن است شامل برخاستن کنترل‌شده از صندلی، تمرین با وزن بدن یا استفاده از مقاومت سبک باشند؛ اما انتخاب حرکت و شدت آن باید متناسب با وضعیت بیمار باشد.
استفاده از وزنه‌های سنگین یا انجام تمرین تا حد خستگی شدید برای شروع مناسب نیست. بیماران همودیالیزی باید از وارد کردن فشار نامناسب به دست دارای فیستول یا گرافت خودداری کنند و محدودیت‌های مربوط به دسترسی عروقی را رعایت کنند.
۴. تمرین‌های تعادلی
ضعف عضلات و کاهش فعالیت بدنی ممکن است بر تعادل تأثیر بگذارد و احتمال زمین خوردن را افزایش دهد. تمرین‌های تعادلی ساده، در صورت تأیید متخصص، می‌توانند بخشی از برنامه حرکتی باشند.
افرادی که سابقه زمین خوردن دارند یا هنگام ایستادن احساس سرگیجه می‌کنند، نباید تمرین تعادلی را به‌تنهایی و بدون تکیه‌گاه مطمئن انجام دهند. در این شرایط، ارزیابی فیزیوتراپیست می‌تواند به انتخاب تمرین‌های ایمن کمک کند.
چه زمانی ورزش کردن مناسب نیست؟
برنامه ورزشی باید با وضعیت روزانه بیمار هماهنگ باشد. اگر فرد پس از دیالیز دچار ضعف قابل توجه، سرگیجه یا افت فشار خون شده است، بهتر است تا بازگشت به وضعیت پایدار از ورزش صرف‌نظر کند.
همچنین در صورت وجود تب، بیماری حاد، درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا علائم جدید و نگران‌کننده، شروع یا ادامه تمرین مناسب نیست و باید ارزیابی پزشکی انجام شود.
بیمارانی که همودیالیز انجام می‌دهند، باید مراقب محل فیستول، گرافت یا کاتتر باشند. خونریزی متوقف‌نشونده، قرمزی، گرمی، ترشح یا درد غیرمعمول در محل دسترسی عروقی نیازمند پیگیری فوری است.
ورزش نباید به قیمت نادیده گرفتن علائم بدن انجام شود. هدف، حفظ توانایی و بهبود تدریجی عملکرد است، نه رسیدن سریع به شدت تمرینی بالا.
آیا دیالیز در منزل می‌تواند به حفظ فعالیت روزانه کمک کند؟
برخی بیماران واجد شرایط می‌توانند با نظر متخصص از روش‌های دیالیز خانگی استفاده کنند. این روش‌ها ممکن است انعطاف بیشتری برای برنامه‌ریزی فعالیت‌های روزانه فراهم کنند، اما به آموزش، تجهیزات مناسب، رعایت دستورهای بهداشتی و پیگیری پزشکی نیاز دارند.
درمان خانگی به‌خودی‌خود ضعف عضلانی را برطرف نمی‌کند و نیاز به تغذیه مناسب و فعالیت بدنی ایمن همچنان باقی می‌ماند. برنامه ورزش باید با زمان درمان، وضعیت جسمی و توصیه‌های تیم تخصصی هماهنگ باشد. هنگام اتصال به دستگاه، انجام حرکت‌هایی که باعث کشیده شدن لوله‌ها یا جابه‌جایی تجهیزات می‌شوند، بدون دستور ایمن و مشخص تیم درمان مناسب نیست.
برای آشنایی با شرایط و ملاحظات این روش می‌توان صفحه دیالیز در منزل را مطالعه کرد. همچنین برای کسب اطلاعات عمومی درباره خدمات و محصولات مرتبط با مراقبت بیماران، وب‌سایت شفا کالا یکتا در دسترس است. انتخاب تجهیزات یا محصولات پزشکی باید براساس نیاز واقعی بیمار و راهنمایی متخصص انجام شود.
چگونه پیشرفت قدرت عضلات را ارزیابی کنیم؟
برای ارزیابی پیشرفت، بهتر است فقط به عدد ترازو یا ظاهر بدن توجه نکنیم. تغییر وزن در بیماران دیالیزی ممکن است به تجمع یا دفع مایعات مربوط باشد و لزوماً نشان‌دهنده افزایش یا کاهش عضلات نیست.
شاخص‌هایی مانند توانایی راه رفتن، برخاستن از صندلی، انجام کارهای روزانه، میزان خستگی و تغییرات قدرت عضلانی می‌توانند اطلاعات مفیدی ارائه دهند. تیم درمانی نیز ممکن است با بررسی وزن، وضعیت تغذیه، معاینه و در صورت نیاز آزمون‌های عملکردی، وضعیت بیمار را ارزیابی کند.
اگر بیمار کاهش وزن ناخواسته، افت اشتها، کاهش قدرت یا دشوار شدن فعالیت‌های روزمره را تجربه می‌کند، بهتر است این تغییرات را در ویزیت بعدی مطرح کند. در صورت شدید یا ناگهانی بودن علائم، ارزیابی باید زودتر انجام شود.
جمع‌بندی
حفظ قدرت عضلات در بیماران دیالیزی به مجموعه‌ای از اقدامات وابسته است: دریافت انرژی و پروتئین کافی، کنترل مشکلاتی مانند کم‌خونی، فعالیت بدنی متناسب با توان فرد و پیگیری منظم وضعیت پزشکی. هیچ برنامه غذایی یا ورزشی واحدی برای همه بیماران مناسب نیست و تصمیم‌گیری باید با توجه به نوع دیالیز، بیماری‌های همراه و نتایج آزمایش‌ها انجام شود.
پیاده‌روی آرام، تمرین‌های نشسته و برخی حرکات قدرتی سبک ممکن است به حفظ تحرک کمک کنند؛ اما شروع آن‌ها باید با در نظر گرفتن فشار خون، خطر زمین خوردن و وضعیت دسترسی عروقی باشد. مصرف مکمل‌های ورزشی نیز نباید بدون مشورت تخصصی انجام شود.
مهم‌ترین هدف، جلوگیری از کم‌تحرکی و سوءتغذیه و حفظ توانایی انجام فعالیت‌های روزمره است. با برنامه‌ریزی واقع‌بینانه و همکاری میان بیمار، پزشک و متخصص تغذیه، می‌توان برای حفظ عضلات و کیفیت زندگی گام‌های مؤثری برداشت.
